در ديوار داخل اين ساختمان لغت «کعبه» حکاکی شده است. در کتابهای زرتشتی آمده است که حضرت زرتشت «زاراتشترا» در اين محل، نيايش می کرده است. اعراب، لغت کعبه را از پارسی پهلوی گرفتند. همانطور که در زمان داريوش کبير به كشور «عمان» امروزی «مکه» می گفتند؛ بنابراين كلمه مكه نيز فارسی است.
در محاسبه روز نوروز در کتب زرتشتی نوشته شده است که زرتشت در اين رصدخانه، محل شروع نوروز را محاسبه کرد. نوروز در روز اول فروردين از محلی شروع می شود که اولين اشعه آفتاب در آنجا بتابد. بر اساس برآورد گاهنامه زرتشت، هر 700 سال يکبار نوروز از ايران شروع می شود. آخرينباری که نوروز از ايران شروع شد، حدود 316 سال پيش بوده است.
از زمان حمله اعراب به ايران تا به امروز، يعنی قرن بيست و يكم ميلادی، كاربرد و تعريف اين بنا كشف نشده بود. خوشبختانه پژوهشگر ايرانی «رضا مرادی غياثآبادی» كه تحقيقات فراوانی در زمينه ايران باستان داشته است، نتيجه كشف خود را در كتابی به نام «نظام گاهشماری در چارطاقیهای ايران» توسط انتشارات «نويد شيراز» به چاپ رسانده و راز اين بنا را منتشر كرده است.
تا امروز حدث می زدند كاربرد اين بنا، محل نگهداری كتاب اوستا و اسناد حكومتی يا محل گنجينه دربار و يا آتشكده معبد بوده است. اما غياثآبادی با تحقيقات خود ثابت كرد اين بنا با مقايسه با تمامی بناهای گاهشماری (تقويم) آفتابی در سرتاسر جهان، پيشرفتهترين، دقيقترين، و بهترين بنای گاهشماری آفتابی جهان است. اين در حالی است كه تا قبل از اين بنا هم «چارطاقیها» در نقاط مختلف ايران احداث شده بودند و همين وظيفه را با شيوهای بسيار ساده اما دقيق و حرفهای بر عهده داشتند.
تمامی بناهای گاهشماری آفتابی در جهان فقط می توانند روزهای خاصی از سال (مانند روزهای سرفصل) را مشخص كنند و حتی با سال خورشيدی هم تنظيم نيستند. اما اين بنا با دقت و علمی كه در ساخت آن اجرا شده، قادر است بسياری از جزئيات روزهای مختلف سال و ماهها را مشخص كند. زرتشتيان با استفاده از اين بنا می توانستند بسياری از مناسبتها و جشنهای سال را روز به روز دنبال كنند و از زمان دقيق آنها آگاه شوند.
بسياری از بناهای چارطاقی در سطح كشور (به تصور آتشكده) يا به طور كامل تخريب شده و يا تغيير كاربری داده شده است. ولي خوشبختانه تعدادی هم مانند چارطاقی «نياسر» و چارطاقی «تفرش»، سالم مانده و برای ما و نسلهای بعدی باقی ماندهاند.
اين بنا، يك گاهشمار تمام سنگی ثابت در جهان است كه بايد سازندگان آن از بسياری از نكات علمی جغرافيايی، نجومی، سال كبيسه، انحراف كره زمين نسبت به مدار خورشيد، تفاوت قطب مغناطيسی با قطب جغرافيايی، مسير گردش زمين به دور خورشيد و... را در 2500 تا 3000 سال پيش، در دوران حكومت هخامنشيان آگاه می بودند. حال آنكه خيلی از آنها را مانند كروی بودن كره زمين و گردش زمين به دور خورشيد را در چهارصد سال اخير در اروپا كشف كردند و به نام خودشان ثبت كردند!