ابوالحسن خرقانی؛ عارفی که در روایت‌های تاریخ ایران، عارفان، فیلسوفان و پادشاهان را در پیرامون خود گرد آورد

     در گوشه‌ای ازخراسان، مردی زندگی می‌کرد که نه تاج داشت، نه سپاه و نه ثروت. با این حال، سلطان محمود غزنوی به دیدارش رفت، ابن‌سینا مشتاق ملاقاتش شد، ابوسعید ابوالخیر در برابرش با احترام نشست و او خود را شاگرد معنوی بایزید بسطامی می‌دانست. ابوالحسن خرقانی چه داشت که پس از هزار سال هنوز نامش زنده است؟

خراسان؛ سرزمینی که مردان بزرگ را کنار هم نشاند

     گاهی در تاریخ، در یک محدوده جغرافیایی و در فاصله‌ای نه‌چندان طولانی، چنان مجموعه‌ای از شخصیت‌های بزرگ ظهور می‌کنند که باور کردنش دشوار است. خراسان بزرگ در سده‌های چهارم و پنجم هجری یکی از همین نقاط بود. در یک سو عارفانی چون بایزید بسطامی، ابوالحسن خرقانی و ابوسعید ابوالخیر دیده می‌شوند. در سوی دیگر ابن‌سینا ایستاده است که یکی از بزرگ‌ترین نمایندگان فلسفه و دانش در جهان آن روزگار بود و در صحنه سیاست نیز سلطان محمود غزنوی قرار داشت، فرمانروایی که قدرت او از مرزهای خراسان بسیار فراتر رفته بود. چند قرن بعد نیز از همان حوزه فرهنگی، خواجه نصیرالدین طوسی برخاست؛ دانشمندی که فلسفه، ریاضیات، نجوم و اخلاق را در شخصیتی واحد جمع کرد. اما در میان این نام‌ها، شخصیتی وجود دارد که به شکلی شگفت‌انگیز چند جهان متفاوت را به هم متصل می‌کند: شیخ ابوالحسن خرقانی.

     مردی که نه پادشاه بود، نه وزیر، نه رئیس مدرسه‌ای بزرگ و نه صاحب دستگاه حکومتی. خانه‌اش در خرقان بود. زندگی‌اش ساده بود. اما پادشاه به ملاقاتش می‌آمد، فیلسوف مشتاق دیدارش می‌شد، عارف بزرگی چون ابوسعید در برابرش با احترام می‌نشست و خود او نیز با همه وجود به عارفی متعلق به نسل پیش از خود، یعنی بایزید بسطامی، عشق می‌ورزید. شاید همین کافی باشد تا بدانیم با شخصیتی معمولی روبه‌رو نیستیم.

ابوالحسن خرقانی؛ مردی از خرقان

     ابوالحسن علی بن احمد خرقانی در ناحیه خرقان، نزدیک بسطام، زندگی می‌کرد. او برخلاف بسیاری از عالمان روزگار خود، از مسیر رسمی مدارس و دستگاه‌های علمی به شهرت نرسید. آنچه نام او را ماندگار کرد، شخصیت معنوی، گفتارهای عارفانه و به‌ویژه نوع نگاهش به انسان بود. خرقانی را نمی‌توان صرفاً با اصطلاحات پیچیده عرفانی شناخت. برای شناخت او شاید بهتر باشد به این پرسش نگاه کنیم: یک انسان وقتی با انسانی دیگر روبه‌رو می‌شود، چه می‌بیند؟ دین او را؟ مذهبش را؟ مقامش را؟ ثروتش را؟ قدرتش را؟ یا ابتدا خودِ انسان را؟ جمله مشهوری به خرقانی نسبت داده شده که عصاره این جهان‌بینی است:

هر که در این سرا درآید، نانش دهید و از ایمانش مپرسید

     معنای جمله از خود آن بزرگ‌تر است. کسی که وارد خانه تو شده، پیش از آن‌که از عقیده‌اش بپرسی، ممکن است گرسنه باشد. اول نان. بعد اگر فرصتی ماند، بحث عقیده. این نوع نگاه، آن هم در جامعه‌ای متعلق به حدود هزار سال پیش، شگفت‌انگیز است.

بایزید بسطامی؛ استادی که خرقانی هرگز ندید

     یکی از عجیب‌ترین پیوندهای زندگی خرقانی، رابطه او با بایزید بسطامی است. بایزید سال‌ها پیش از دوران خرقانی زندگی کرده بود. بنابراین آن دو نمی‌توانستند مانند استاد و شاگرد عادی در کنار یکدیگر بنشینند. اما در عرفان، همیشه شاگردی نیازمند هم‌زمانی نیست. گاهی انسانی می‌تواند یک قرن پس از مرگ دیگری، شاگرد او باشد. خرقانی چنین نسبتی با بایزید داشت. در روایت‌های عرفانی گفته شده که خرقانی بارها به مزار بایزید در بسطام می‌رفت. او بایزید را نه فقط شخصیتی تاریخی، بلکه راهنمایی معنوی می‌دید.

     داستانی مشهور حتی از این فراتر می‌رود. گفته‌اند بایزید سال‌ها پیش از ظهور خرقانی، هنگام عبور از حوالی خرقان بویی احساس کرد و از ظهور مردی بزرگ در آینده سخن گفت. این روایت را نمی‌توان با معیارهای تاریخ‌نگاری مدرن به‌سادگی اثبات کرد. اما اهمیت آن در جای دیگری است. جامعه عرفانی ایران می‌خواست بگوید میان بایزید و خرقانی رشته‌ای نامرئی وجود داشته است. گویی بایزید چراغی را روشن کرد و سال‌ها بعد، خرقانی آن نور را دریافت کرد.

یک میراث معنوی، بدون دیدار

     این رابطه برای من یکی از زیباترین مفاهیم زندگی خرقانی است. ما معمولاً تصور می‌کنیم برای شاگرد بودن باید در کلاس استادی نشسته باشیم. اما تاریخ فرهنگ خلاف آن را بارها ثابت کرده است. انسان می‌تواند شاگرد نویسنده‌ای باشد که پانصد سال پیش مرده است، می‌تواند از شاعری بیاموزد که هرگز او را ندیده و می‌تواند با خواندن سخن یک فیلسوف مسیر زندگی‌اش را تغییر دهد. خرقانی نیز بایزید را ندید، اما شاید از بسیاری کسانی که استادشان را هر روز می‌دیدند، به او نزدیک‌تر بود.

ابوسعید ابوالخیر؛ وقتی دو عارف بزرگ به هم رسیدند

     اما اگر خرقانی نتوانست بایزید را ببیند، با ابوسعید ابوالخیر هم‌عصر بود. ابوسعید خودش شخصیت کوچکی نبود. او یکی از مهم‌ترین چهره‌های عرفان ایرانی و صاحب مریدان فراوان بود. مجالس او شهرت داشت و سخنان و حکایت‌هایش نسل به نسل منتقل شد. وقتی چنین انسانی برای دیدن خرقانی می‌رود، طبیعی است که انتظار داشته باشیم گفت‌وگویی بزرگ میان آن دو شکل بگیرد. اما زیبایی روایت دقیقاً در چیزی است که اتفاق نمی‌افتد: رقابت.

     گفته‌اند در مجلس خرقانی، ابوسعید بیشتر سکوت می‌کرد. برای مریدانش شاید عجیب بود. استادی که خود صدها نفر برای شنیدن سخنش گرد می‌آمدند، اینجا نشسته بود و بیشتر گوش می‌داد. در برخی روایت‌ها وقتی دلیل سکوت او را پرسیدند، پاسخش چنین مضمونی داشت که در حضور خرقانی، سخن گفتن او ضرورتی ندارد. عبارت‌ها در منابع مختلف یکسان نیست، اما معنای روایت روشن است؛ ابوسعید از بزرگ شدن دیگری نمی‌ترسید.

بزرگی‌یی که از کوچک کردن دیگری به دست نمی‌آید

     این نکته شاید امروز از خود داستان مهم‌تر باشد. بسیاری از ما ناخودآگاه تصور می‌کنیم برای بزرگ بودن باید ثابت کنیم دیگری کوچک‌تر است. اگر کسی دانشمند خوبی باشد، باید اشکالی در دانش او پیدا کنیم. اگر کسی موفق باشد، باید موفقیتش را کم‌اهمیت جلوه دهیم. اگر دیگری تحسین شود، گویی چیزی از ما کم شده است.

     اما در روایت خرقانی و ابوسعید چنین نیست. دو انسان بزرگ روبه‌روی هم قرار گرفته‌اند و هیچ‌کدام برای اثبات خود، دیگری را پایین نمی‌کشد. این همان چیزی است که عرفان از آن با مبارزه با نفس یاد می‌کند. شاید سخت‌ترین نفس، همان صدایی باشد که دائماً به ما می‌‌گوید:

باید از دیگری مهم‌تر باشی

     ابوسعید در برابر خرقانی به ما نشان می‌دهد که انسان می‌تواند بزرگ باشد و در عین حال بزرگی دیگری را نیز ببیند.

ابن‌سینا در خانه خرقانی؛ دیدار عقل و شهود

     و بعد به شخصیتی می‌رسیم که جهان او در نگاه نخست با جهان خرقانی بسیار متفاوت است؛ ابوعلی سینا. ابن‌سینا فقط یک پزشک نبود. فیلسوف بود، منطقی بود، دانشمند بود و ذهنی داشت که تلاش می‌کرد جهان را از راه استدلال و عقل بفهمد. اگر خرقانی نماینده تجربه عرفانی باشد، ابن‌سینا را می‌توان یکی از بزرگ‌ترین نمایندگان عقل فلسفی در همان تمدن دانست. به همین دلیل است که داستان ملاقات این دو تا این اندازه جذاب شده است. در روایت‌های عرفانی آمده است که ابن‌سینا برای ملاقات خرقانی به خانه او رفت. خرقانی در خانه نبود. برخی حکایت‌ها می‌گویند ابن‌سینا از همسر خرقانی سراغ شیخ را گرفت و با پاسخی نامهربانانه روبه‌رو شد. او سپس برای پیدا کردن خرقانی حرکت کرد. و اینجاست که داستان وارد قلمرو افسانه عرفانی می‌شود. گفته‌اند ابن‌سینا خرقانی را دید که هیزمی همراه دارد و در برخی نقل‌ها، حیوانی وحشی یا شیری به او در حمل آن کمک می‌کند. ابن‌سینا شگفت‌زده می‌شود و خرقانی پاسخی می‌دهد با این مضمون:

من بار آن زن را تحمل می‌کنم تا این شیر بار مرا تحمل کند.

آیا شیر واقعاً هیزم حمل می‌کرد؟

     ممکن است خواننده امروزی بپرسد: واقعاً چنین اتفاقی افتاده است؟ پاسخ دقیق این است که ما نمی‌توانیم این بخش را مانند یک گزارش روزنامه‌ای تاریخی تأیید کنیم. اما شاید سؤال مهم‌تر این باشد: داستان چه می‌خواهد بگوید؟ در زبان عرفانی، کرامت خرقانی در فرمان دادن به شیر نیست. کرامت اصلی او تحمل کردن انسانی دیگر است. یعنی قدرت واقعی، رام کردن حیوان وحشی نیست؛ رام کردن خشم و خودخواهی خویش است. این برداشت، داستان را بسیار عمیق‌تر می‌کند.

ابن‌سینا و خرقانی؛ عقل در برابر عرفان نبود

     اشتباه است اگر دیدار ابن‌سینا و خرقانی را جنگ میان عقل و عرفان بدانیم. تمدن ایرانی و اسلامی آن دوران بسیار پیچیده‌تر از این دوگانه ساده بود. ابن‌سینا خودش درباره نفس، وجود، خدا و مراتب شناخت اندیشیده بود. عارفان نیز الزاماً دشمن عقل نبودند. تفاوت بیشتر در مسیر بود. ابن‌سینا می‌پرسید: چگونه می‌توان حقیقت را فهمید؟ خرقانی شاید می‌پرسید: چگونه می‌توان حقیقت را زیست؟ یکی با برهان نزدیک می‌شد و دیگری با تجربه. و شاید یکی از زیباترین ویژگی‌های فرهنگ ایران همین باشد که توانسته است هر دو را در کنار یکدیگر حفظ کند.